Het vergeten verhaal van Batadorp

Het ontstaan van Batadorp

Een visionair idee van Tomàš Bat’a

Batadorp was het geesteskind van Tomas Bata, een Tsjechoslowaakse ondernemer met een vooruitstrevende visie. In 1933 bouwde hij een schoenenfabriek in Best, een exacte kopie van zijn fabriek in Zlin, een stad ten oosten van Praag. Hij bouwde niet alleen een fabriek maar ook een compleet dorp voor zijn werknemers. Dit was geheel in de tijdgeest: de industrieel zorgde voor een goede en gezonde werkomgeving voor zijn personeel. De huizen in Batadorp hadden stromend water, elektriciteit, gasaansluiting én een badkamer. Dat was ongekend luxe in de jaren ’30.

Van Zlín naar Best

Tomas Bata bouwde in 1893 zijn eerste fabriek in Zlín. Zijn inspiratiebron was de Amerikaanse ondernemer Henry Ford, de bedenker van de assemblagelijntechniek voor massaproductie én een sociaal woonbeleid voor het personeel. Deze ideeën nam Bata mee naar Best.

Waarom in Best en niet in Eindhoven?

Bata wilde zich eerst in Eindhoven vestigen, dicht bij Philips. Maar omdat de onderhandelingen daar stroef liepen, koos het bedrijf voor buurtgemeente Best. Het gebied was toen nog een uitgestrekt heideveld, maar dankzij de aanleg van het Wilhelminakanaal en later het Beatrixkanaal én een vliegveld, groeide deze regio snel uit tot een logistiek knooppunt.

Een compleet dorp rond de fabriek

Batadorp was veel meer dan een woonwijk. Er kwamen honderddertig huizen, gezellenhuizen voor alleenstaanden, een school, kapsalon, winkel, dokterspraktijk én een bioscoop. Er was zelfs een boerderij die het dorp van verse producten voorzag. Dit alles in een moderne, functionele stijl, bedacht door architect Antonin Vítek.

Bijzonder detail: geen zolders

Opvallend: geen enkele woning in Batadorp heeft een zolder. Dat was bewust zo ontworpen om te voorkomen dat bewoners hun huizen volstopten met rommel. Bovendien vormden de woningen qua architectuur een eenheid met de fabriek. In de jaren 1930 was deze maatschappelijke verantwoordelijkheid alom verbreid. Philipsdorp in Eindhoven, Heveadorp bij Arnhem en Lauradorp bij Landgraaf onstonden ook in deze tijd.

Betaalbare schoenen voor iedereen

Tomas Bata's streven was betaalbare schoenen voor iedereen. Eind negentiende eeuw introduceerde hij de Batovka, een lichtgewicht schoen gemaakt van leer en canvas. Een novelty want de normale schoen in die dagen was helemaal van leer. De Batovka was zeer pupulair vanwege de goede kwalioteit maar ook vanweg de gunstige prijs. Als gewiekst zakenman deed hij goede zaken tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen het leger grote hoeveelheden stevige laarzen en schoenen nodig had.

De bloeiperiode van Batadorp

In de jaren ’50 en ’60 beleefde Batadorp zijn hoogtijdagen. Meer dan 2.000 mensen werkten er en via zo’n 150 Bata-winkels vonden de schoenen hun weg naar Nederlandse voeten. Maar met de opkomst van goedkope productie in Zuid-Europa moest Bata zich aanpassen. Vanaf 1970 ging de fabriek zich specialiseren in veiligheidsschoenen. Tegenwoordig produceert Bata Industrialsdeze schoenen nog altijd in Best.

Waarom Batadorp bezoeken?

Batadorp is een unieke plek waar industrieel erfgoed, architectuur en sociaal experiment samenkomen. De wijk is nog grotendeels intact en sinds 2016 officieel een beschermd dorpsgezicht. Wandel door de Batalaan, bekijk de karakteristieke rode bakstenen huizen met platte daken en ontdek het verhaal van een dorp dat ooit volledig leefde rond één fabriek.

Tip: bezoek de Bata Superstore

Breng ook een bezoek aan de Bata Superstore, gevestigd in een van de voormalige fabrieksgebouwen. Het is de laatste fysieke plek in Nederland waar je nog Bata-schoenen kunt kopen. In de ontvangsthal is hoekje ingericht als museum met een foto van meneer Bata op bezoek in Best, schoenleesten en legerkistjes voor het Nederlandse leger.

foto: standbeeld van de gebroeders Bata in de stad Zlin in Tsjechie

De oorsprong van Bata

Betaalbare schoenen

Bata Corporation werd in 1894 opgericht door de Tsjechische schoenmaker Tomáš Baťa, zijn broer Antonín en zijn zus Anna. Hun visie was om hoogwaardige maar betaalbare schoenen voor de massa te creëren. Onder leiding van Tomáš' zoon, Jan Antonín Baťa, omarmde het bedrijf massaproductie en breidde het zich wereldwijd uit. Door economische uitdagingen zoals de Grote Depressie en de Tweede Wereldoorlog te overwinnen, ontwikkelde Bata zich tot een wereldwijde grootmacht in de schoenenindustrie, bekend om zijn innovatie, efficiëntie en toegankelijkheid.

Slimme marketing

Door slimme marketing dacht ieder land waar Bata zich vestigde dat dit een nationaal bedrijf was. Ze maakten en verkochten schoenen die de locale bevolking wilde dragen: teenslippers in India, schoolschoenen in Engeland en zwarte legerkisten in Nederland.

Handige verkooptruc

Bata heeft winkels in meer dan 70 landen. Een verkooptruc was dat in geen enkele Bata winkel de prijzen afgerond waren (199 in de valuta van het land en niet 200) iets wat nu vrijwel iedere winkel toepast.

In 1922 opende in Nederland de eerste Bata-winkel in Amsterdam. Op het hoogtepunt waren er 150 Bata winkels in Nederland, de laatste sloot de deuren in 1996, alleen de fabriekswinkel in Best is nog over.

Bezoekinformatie

Best ligt 12 kilometer ten noorden van Eindhoven Airport en is goed bereikbaar per fiets, auto en trein. Je vindt Batadorp het tussen het Wilhelminakanaal, Beatrixkanaal en de spoorlijn naar Eindhoven. Vanaf station Best fiets je er in tien minuten naartoe.


Dit is deel 2 in een drieluik over het fabrieksdorp:

Deel 1: Philipsdorp in Eindhoven
Deel 2: Batadorp in Best
Deel 3: Zlin, Batastad in Tsjechie